Transit Havana - transgenders op een eiland in transitie

geplaatst op 30-03-2016

De documentaire Transit Havana ging kort geleden in Den Haag in première tijdens het internationale film- en debatfestival Movies that Matter. In deze tweede lange film van Daniel Abma is te zien hoe het socialistische Cuba opmerkelijke vrijheden biedt aan zijn transgemeenschap.

We volgen transseksuelen Juani, Malú en Odette in het dagelijks leven op het intrigerende Cuba. Allen hopen zij op hun verlossing: een operatieve geslachtsverandering. Jaarlijks vliegen een Nederlandse en een Belgische chirurg op uitnodiging van Mariela Castro naar Havana om daar vijf geslachtsaanpassende operaties uit te voeren, geheel gefinancierd door de socialistische staat. Mariela Castro, dochter van president Raúl en nichtje van Fidel, is hoofd van CENESEX (het Cubaans Nationaal Centrum voor Sekseducatie) en voorvechtster van de seksuele revolutie die gaande is op het eiland.

Het idee voor de documentaire ontstond in 2013 op een filmfestival in Praag. Daniel Abma en historicus Alex Bakker bezochten daar een documentaire van Victor Kossakovsky. Beiden waren niet erg te spreken over de film en het erover eens dat er mooiere dingen te maken zijn over Cuba. Bakker, die een van de chirurgen persoonlijk kent, vertelde Abma over het onderwerp. De heren besloten om hun krachten te bundelen. Transit Havana is daarvan het resultaat.

De documentaire is met drie totaal verschillende karakters goed in balans. De indrukwekkende cinematografische beelden van Johannes Praus zorgen voor een buitengewone weergave van het Cubaanse straatbeeld. Transit Havana toont een eiland dat door de politieke ontwikkelingen die op de achtergrond plaatsvinden zelf in transitie is.

Hoewel aan de ene kant de Cubaanse samenleving probeert uit te dragen dat zij open staat voor homo- en transseksualiteit, zien we in de documentaire ook dat dit in de praktijk niet altijd het geval is. Zo heeft Malú nog altijd moeizaam contact met haar vader en wordt Odette niet geaccepteerd door haar religieuze familie en kerkgemeenschap. Ook de blikken van toeschouwers tijdens de plaatselijke gay parade spreken boekdelen. Dit is slechts een van de paradoxen die aan bod komen in de film. In een gesprek van Mariela Castro met de twee topchirurgen stelt zij dat socialisme in theorie heel mooi is, maar in de praktijk een stuk moeilijker. Een opmerkelijke uitspraak, zo bleek ook uit de reactie van het publiek. Hoe haalt een dergelijke quote een documentaire in een gecontroleerde staat als Cuba?

Bakker - zelf transman - en Abma hadden door het thema het geluk dat zij buiten de officiële perswegen konden werken. Hun visa werd via de organisatie van Mariela Castro zelf geregeld. Ze kregen een ietwat onervaren pr-jongen mee van het team van Castro, die zich weg liet sturen voor koffie als hij even niet gewenst was op de set, en ervoor zorgde dat het team in een gevangenis kon draaien. Wel probeerde hij te voorkomen dat de Cubaanse armoede te veel in beeld werd gebracht. Zo had hij liever niet dat er gefilmd werd in het huis van Juani, maar Abma en Bakker deden het toch. Ze hebben zich tijdens het draaien nooit gecensureerd gevoeld. Ook hebben zij de film na voltooiing nooit ter inspectie hoeven tonen.

Een keuze voor een volgend onderwerp heeft Daniel Abma nog niet kunnen maken. Hij wil verhalen vertellen die nodig verteld moeten worden; films over mensen die normaal gesproken een achtergestelde rol hebben of niet geaccepteerd worden in de maatschappij, om zo ruimte creëren voor medeleven en begrip.

Hij adviseert jonge documentairemakers vooral om niet lang te blijven piekeren: “Luister naar je gevoel en begin gewoon met draaien. Het wordt vanzelf wel concreet.” Daniel zelf voelt zich door de door hem gewonnen prijzen bevestigt in deze werkwijze. Hij zal altijd zijn intuïtie blijven volgen.

Transit Havana is nu te zien in 12 filmhuizen door het hele land en is de eerste film die via Filmthuis ook online ‘on demand’ bekeken kan worden.

Tekst: Daphne van Schaijk



meer artikelen