De tijd overstijgende taal van het kostuum

geplaatst op 09-05-2017

Het Imagine Film Festival draaide dit jaar rond het thema Kostuum en Film. Tijdens het symposium ‘Het kostuum van de toekomst’ vertelden bijzondere nationale en internationale costume designers over hun vak. Naast Digital Concept Artist Luca Nemolato - bekend van o.a. The Hunger Games (2014, 2015) en Power Rangers (2017) - was Costume Designer en Nederlands trots Ellen Lens te gast. Zij sprak over haar ervaringen bij Peter Greenaway's Propero’s Books (1991), Thomas Vinterbergs It’s All About Love (2003) en Martin Koolhovens Brimstone (2016). VERS Magazine sprak met Ellen na afloop van het symposium.

Het verleden inzetten bij futuristische concepten
Door de komst van allerlei digitale technieken en effecten is het lastiger voor de traditionele costume designer om de aandacht van de kijker te sturen. “Vroeger was het makkelijker de blik van de kijker in een bepaalde richting dwingen”, stelt Ellen Lens. Tegenwoordig zijn er allerlei andere elementen in beeld die de aandacht vragen. Ook kom je niet overal meer mee weg wat betreft je kostuums: alles moet steeds perfecter en gedetailleerder, mede doordat de beeldkwaliteit scherper is geworden. Je ziet daardoor alles. Luca Nemolato is het hier mee eens. De lat van het realisme komt steeds hoger te liggen. Met de komst van digitale technieken kan alles ook steeds sneller gemaakt worden. De kunst om je te onderscheiden als costume designer zit hem in het continu bedenken van goede en originele ideeën, of zoals Ellen zegt: “Je bent constant bezig te bedenken wat je kan toevoegen aan een filmconcept.” Zeker bij de tegenwoordig populaire remake films in de Marvel Comic Series traditie is dit een grote uitdaging, vertelt Luca.
 
Die inspiratie om aan originele ideeën te komen, put Ellen vaak uit andere disciplines zoals de beeldende kunst. Zo gebruikte ze voor het naakte monsterachtige personage Caliban uit Prospero’s Books schilderijen van Francis Bacon. Voor Brimstone duikelde Ellen oude archieven portretfoto’s op, die ze gebruikte als inspiratiebron voor de jurken die Carice van Houten en Dakota Fanning in de film dragen. Daarnaast gebruikte ze beelden van hedendaagse Oosterse boerka’s als research voor het onderdrukte personage van Fanning, wat de politieke lading van de film nog extra aanzet. De kwaliteit van dit soort kostuums zit volgens Ellen in het tijdloze aspect. Verwijzingen naar het verleden of historische elementen in kleding die gebruikt in een meer hedendaagse context worden, geven de personages een diepere laag. Het is sowieso menseigen om het beeld van de toekomst vanuit herinneringen vorm te geven: “Aan de hand van beelden uit het verleden, vormen we ideeën over de toekomst.”



De fijne kneepjes van het vak
Een costume designer moet het ambacht goed verstaan, vindt Ellen. Dat betekent enerzijds dat het belangrijk is om goede research te doen en conceptueel sterk te zijn, zodat de kleding de onderliggende ideeën van een film ondersteunen. De historische en culturele plaatsing van kostuums kunnen op die manier voor een extra laag aan betekenis zorgen en wordt het meer dan alleen een laag kleding. Anderzijds is het belangrijk de praktische kant van het vak niet uit het oog verliezen. Zo zou een costume designer zelf een kostuum op de set met de naaimachine moeten kunnen aanpassen, ook als kleding verstellen eigenlijk niet per definitie je vak is. “Je kunt niet een rok met gaffertape aan elkaar plakken, in plaats van er een zoom in te maken.”
 
Ondanks dat Ellen het meeste liever zelf doet, heeft ze soms ook stagiairs in haar team. Die haalt ze vaak uit het buitenland, zoals van de Central Saint Martins - University of the Arts in Londen. Op dat vlak is er in Nederland nog veel te ontwikkelen, vindt Ellen. Een goede opleiding voor film costume designer, die het uitvoerende met kennis en conceptuele vaardigheden combineert, is er eigenlijk nog niet. Ook Luca benadrukt het belang van goede vaardigheden. Want hoewel in het huidige tijdperk computergestuurde technieken zeer belangrijk zijn geworden voor een vak als concept artist en het handig is om dit soort technieken in je gereedschapskist te hebben, blijft bijvoorbeeld de historische kennis die je hebt voor diepere lagen in je ontwerp zorgen. Kortom: met digitale technieken alleen, ben je er nog niet.
 
Naast zijn werk als digital concept designer, is Luca ook costume illustrator. In samenwerking met een costume designer als Ellen, maakt hij digitale illustraties om bijvoorbeeld potentiele financiële investeerders te helpen overtuigen. Zijn vak als concept artist of illustrator is dus niet geheel hetzelfde als dat van Ellen als costume designer, maar heeft wel enige overlap. Bij voorkeur vraagt hij costume designers het hemd van het lijf om van hen te leren voor welke materialen hij het beste kan kiezen, hoe bepaalde stoffen vallen of hoe bepaalde metalen glimmen. Dit soort informatie is essentieel voor de uiteindelijke realistische uitstraling van de digitale kostuums.



Denken vanuit gezond verstand én intuïtie
Uiteindelijk blijft het verhaal van de film toch de basis waarvan je moet uitgaan. “De kostuums zijn hierbij als een voertuig dat het verhaal laat rollen.” Ook als je het niet eens bent met de regisseur moet je je enigszins aanpassen en er creatief mee omgaan; je kunt niet zomaar je eigen gang gaan. Er ligt al een heleboel vast in het scenario, waarin alle elementen met elkaar verbonden en niet zomaar bedacht zijn. Wel blijft er altijd ruimte over om je eigen stempel op een film te drukken, met een eigen, originele inbreng. Zo vertelt Ellen dat ze in een bepaalde scène van Brimstone een kledingwissel heeft voorgesteld. Het ging om de scène waarin het personage van Dakota Fanning aan het bed van haar kindje zit, net voordat ze gaat slapen. Fanning heeft even daarvoor als vroedvrouw een dode baby ter wereld gebracht, waardoor haar kleren met bloed besmeurd zijn. Dit was het moment dat Ellen ingreep. “Waarom?” had regisseur Martin Koolhoven haar lachend en niet begrijpend gevraagd. Ellen: “Ze heeft de dood in kleren zitten, zou je dan je eigen kind optillen?” Meedenken vanuit emotionele en sociale invalshoek, is Ellen ten voeten uit. 
 
Kostuums raken natuurlijk wel vaker besmeurd door allerlei gore details die volgen uit een script zoals dat van Koolhoven. Bij de vraag of Ellen dat niet verschrikkelijk vindt, antwoordt ze nuchter dat ze het onderhand wel gewend is. Bovendien maakt ze eigenlijk voor elke film standaard minimaal vier exemplaren per kostuum. Die worden ook door de stand in poppen bij bepaalde stunts gedragen. Het komt bij haar daardoor lang niet zo hard aan, als bij de kijker in de uiteindelijke beelden. Het hoort allemaal gewoon tot de realiteit van het vak.

De costume designer van de toekomst
Zijn al die nieuwe digitale technieken bedreigend voor costume designers als Ellen? “Nee,” stellen zowel Luca als Ellen resoluut. Er zullen altijd mensen nodig zijn die kennis van zaken hebben op een breder vlak. Zoals je ook ziet in de constructie waarin Luca vaak werkt. “Hij werkt met de ingrediënten die een ander hem aanreikt”, verduidelijkt Ellen. Bovendien, costume designers blijven het verhaal van een film ondersteunen met kostuums, ondanks dat de inhoud van de gereedschapskist misschien per keer verschilt. De onmiskenbare kern van het vak is dat kostuums een verhaal kunnen vertellen, sluit Ellen af: “Het liegen zit in onze genen: de mens doet niets liever dan verhalen vertellen.”
 
Tekst: Annelieke Vleugel



meer artikelen