Een concentratiekamp van de kaart geveegd

geplaatst op 30-06-2017

De schaal van de misdaad en de misleiding van wat er daar gebeurde: regisseur Mark Limburg noemt dat als hetgeen wat hem het meest zal bijblijven als hij aan concentratiekamp Sobibor denkt. Hoewel Limburg zelf geboren is in 1967 – ver na de Tweede Wereldoorlog - voelt hij sterk de urgentie de documentaire Sobibor Excavated, the 4 stages of deceit te maken, dat zich deels in de vriendelijk ogende omgeving van oostelijk Polen afspeelt. 

De regisseur was bezig met research voor een jeugdserie toen hij gaandeweg op het onderwerp Sobibor kwam. Hij verdiepte zich erin, maar kwam erachter dat het concentratiekamp zeer onderbelicht is. Het was bijna alsof het kamp, gesloten in 1943, nooit had bestaan. Ondanks deze vroegtijdige sluiting draaide het kamp een efficiënte productie, zo spraken de nazi's er althans over. Mensen werden als ‘stuks’ of ‘nummers’ de verdoemenis in gestuurd. Direct na de sluiting legden de nazi's een dikke laag asfalt over het vroegere kamp heen, om de misdaden voorgoed te doen vergeten. Nu heerst er vooral rust in deze uiterste uithoek van Polen, op een paar kilometer afstand van Oekraïne. "En die rust staat juist synoniem voor de misleiding." 
 
Onverschillige buurtbewoners
Limburg vertelt dat de mensen die ten dode opgeschreven waren, hier aankwamen in de veronderstelling om te gaan werken. De route ernaartoe leidt door vredige bossen en tamelijk ongerepte natuur. Er waren slechts wat kleine dorpjes, nu nog steeds. De paar bewoners in de omgeving wisten wel wat er zich afspeelde, ze bekommerden zich er alleen niet echt om. In een interview gaf een buurtbewoner aan - Limburg gebruikt de desbetreffende opname voor zijn documentaire - dat ze de stank van de verbrande lijken konden ruiken. Men sliep er geen nacht minder om. En de buurtbewoners van nu nog steeds niet, zo lijkt het.
 

Hoewel ook Limburg er misschien geen slapeloze nachten aan overhoudt, gaat hij niet zo makkelijk vanuit de montageruimte richting de kroeg. "Het thema is ontzettend aangrijpend, daardoor is het weleens moeilijk om mijn persoonlijk leven met dit werk te combineren." Over het algemeen kan hij zich er aardig voor afsluiten, toch grijpen juist de kleine voorwerpen hem het meeste aan. Zodra hij het bijvoorbeeld over het naamplaatje van de 8-jarige David heeft wordt het voor hem moeilijk. "Dan worden de gruweldaden, de misleiding en de dood van dat jongetje ineens voelbaar - recht in je gezicht." David is een van de personages die straks op het doek weer tot leven worden gebracht, doordat hij ruim zeventig jaar later nog steeds een grote rol speelt in het leven van Lies. David werd op transport gezet, maar Lies niet. Zij bleef achter. "Ze was toen erg ziek en bleef tegen hem praten na zijn dood. Achteraf gezien ziet ze David als haar beschermengel. Hij heeft er in zekere zin voor gezorgd dat ze is blijven leven." Naast David en Lies zijn er nog twee andere levensverhalen, waarbij kamp Sobibor een eigen hoofdstuk heeft: "Sobibor heeft alle kenmerken van een personage en ik vond dat het kamp ook een gezicht moest krijgen." Zo wil Limburg laten zien hoe deze geschiedenis nog steeds een enorme rol speelt in het leven van een aantal mensen. "De kijker wordt op die manier hopelijk een intense ervaring ingetrokken."
 
Onder een laag asfalt verdwenen
De mensen die in kamp Sobibor aankwamen, gingen zonder dat zij het wisten de dood tegemoet. "Toen de archeologen een enorme stapel sleuteltjes tegenkwamen bleek pas hoe goed die misleiding heeft gewerkt. De kleding moest achtergelaten worden in een koffer, men nam de sleuteltjes van hun koffers in hun hand mee en zo liepen zij naakt de dood tegemoet." Zodra de mensen in de gaskamers zaten kregen zij pas door dat zij ten dode waren opgeschreven. Als ratten die in de val waren gebracht konden zij nog jammeren wat ze wilden, maar zij stierven, ver weg van de bewoonde wereld, zonder dat iemand nog om hen gaf, zonder een spoor achterlatend. De sporen die er waren werden immers uitgewist door de laag asfalt die later over het kamp heen gestort werd. Nu in de 21e eeuw komt pas de ware aard van Sobibor naar boven.


Ook al heeft Limburg de oorlog zelf niet meegemaakt, des te belangrijker vindt hij het dat filmmakers en anderen hier verhalen over blijven maken. Hij wijst naar het huidige populisme en de psychologische samenhang daarachter. "Wanneer we zulke verhalen over de oorlog niet meer vertellen komt er een generatie aan die de psychologische achtergrond ook minder goed zal kennen. Dit soort gebeurtenissen mogen gewoon nooit meer gebeuren." Limburg realiseert zich wel dat hij niet de iedereen tegelijk kan aanspreken. Maar als hij ook maar kan doordringen tot één 12-jarige die hier iets positiefs mee doet, dan zou dat volgens hem al genoeg zijn.
 
Er zijn al opnames achter de rug; voor de nieuwe opnames zijn de makers nu aan het crowdfunden. Limburg kijkt uit naar een succesvolle afronding van de campagne op Cinecrowd, want "nu is er nog geen rooie cent." Hetgeen Limburg tot nu toe heeft gedraaid wordt uit eigen zak betaald. Als hij de €25.000 incasseert die ze met de campagne voor ogen hebben, betaalt hij zichzelf niet eens uit. Limburg maakt een scheiding duidelijk: "Je hebt producties die je puur voor het geld doet, je hebt producties die je puur uit liefde of fascinatie doet en dan valt daar nog een groep tussen. Sobibor heeft mij gegrepen, waardoor ik vind dat hier iets over gemaakt moet worden. Het is een must. Wij hebben tenminste de vrijheid om zoiets te doen.”

De campagne van Sobibor Excavated, the 4 stages of deceit op Cinecrowd is hier te bekijken.

Foto: Regisseur Mark Limburg

Tekst: Wouter Springer



meer artikelen