De onschuld zelve

geplaatst op 28-10-2018

Armando, de onlangs overleden ‘Tweede Wereldoorlog-kunstenaar’ is nog eenmaal geportretteerd in de documentaire Het voorval - Armando en de mythe. Zijn werk, dat hij – vermoedelijk opzettelijk – met weinig woorden en vaak merkbare tegenzin door de jaren heen heeft toegelicht, blijft nogal vaag. Ook het ontbreken van zijn achternaam kon of wilde hij niet verklaren. Was hij zelf schuldig aan het creëren van de mist rond zijn eigen persoon en carrière? Documentairemakers Roelof Jan Minneboo en Sjors Swierstra gingen op onderzoek uit om de zaak op te helderen.

Mistige en gemêleerd begroeide heidevelden. Verstilde, serene shots van landgoed Den Treek in omgeving Amersfoort, de geboortegrond van Armando, glijden voorbij. Soms vanuit vogelvluchtperspectief, zodat het vlekkerige landschap dat altijd een belangrijk thema was voor Armando, zichtbaar wordt. Maar ook bij close-ups op boomwortels, lijkt er een logisch lijnenspel te ontstaan dat mogelijk te verbinden is met Armando’s abstracte schilderijen. Dit soort elementen wekken de indruk dat de filmmakers grip hebben gekregen op het tot nu toe ongrijpbare. Grip op het zelfbenoemde ‘fenomeen Armando’.

Oorlog
In 2005 kwam er al een documentaire uit over Armando’s leven, waarvoor zijn boezemvriend Cherry Duyns hem langdurig heeft geïnterviewd. Uit Duyns documentaire kwam naar voren dat Armando vooral door critici werd geroemd om zijn werk over de Tweede Wereldoorlog, een thematische stempel waar hij nooit meer helemaal vanaf is gekomen. Hier was hij zelf bijzonder ontevreden over: hij had namelijk meer kunst gemaakt die zich focuste op de tragiek van de mens. Desondanks kreeg Armando altijd dezelfde vragen in interviews. Vragen op het gebied van zijn jeugdige oorlogservaringen en in hoeverre die zijn werk hebben beïnvloed, evenals vragen over een bepaalde passage uit zijn boek. Hierin beschrijft Armando een doodsbedreigende situatie van een jongen die buiten spertijd, diep in het bos, een soldaat neersteekt. Het verhaal ging zijn eigen leven leiden en sprak ook Minneboo en Swierstra aan, gezien ze dit op speelfilmachtige wijze in scène hebben gezet. Is het echt gebeurd? Is het autobiografisch? ‘Het is literatuur’, is kortweg Armando’s antwoord altijd geweest.
 

 
Vervolgens rijst de vraag waarom hij dit niet wil vertellen. Het lijkt haast wel een soort imagostrategie, alsof hij een goochelaar met een geheim is dat niet onthuld mag worden, omdat dan alle magie verdwijnt. Dit soort tegendraadsheid maakte Armando tot een intrigerend, intimiderend en haast mythisch persoon. Dit is iets waar Duyns documentaire te veel op is blijven steken. Eigenlijk geeft Armando nauwelijks bevredigende antwoorden en worden er nooit echt doortastende vragen gesteld. Het is duidelijk dat Minneboo en Swierstra hier hun kans zagen om wél door te vragen, voordat hij zijn geheimen mee zou nemen in zijn graf. Het levert een fascinerende confrontatie op, waarbij Armando’s gezichtsuitdrukkingen meer lijken te zeggen dan zijn woorden.

Herhaling en verval
Minneboo en Swierstra laten zien waar Armando zijn laatste levensjaren mee bezig was, namelijk toch het soort kunst waar hij zijn roem aan dankt: oorlogskunst. De film vertelt het verhaal van een oude man die weer terugkeert naar zijn jeugd, als een onontkoombare levenscirkel. Het hoofd dat teruggrijpt op oude ingesleten patronen, nu het lichaam in een fase van verval is geraakt. Het logische biologische proces van de mens, iets waar ook iemand als Armando niet immuun voor is.
 

 
Armando valt in zijn laatste werk en gesprekken met Minneboo en Swierstra in herhaling over zijn ooit zo succesvolle concept ‘schuldig landschap’: de natuur als personage, dat stilzwijgend getuige is geweest van al het oorlogsgeweld en daarna in ontkenning door is gegaan met groeien. De filmmakers echoën Armando in zijn herhaling door veelvuldig de nagespeelde scène over de jongen en de soldaat te laten zien. Ook door te eindigen met de weidse topshots van het Amersfoortse heidelandschap uit de openingssequentie, krijgt het einde van de documentaire een wederkerig karakter. Zijn leven is voorbij. De cirkel voelt rond. Toch blijft er een gevoel van onvrede hangen, want ook in deze documentaire is de waarheid rond bepaalde levensgebeurtenissen van Armando nooit helemaal boven tafel gekomen. De vraag is of dit soort feiten ons wel zouden kunnen vertellen wie Armando was. Misschien zijn Minneboo en Swierstra over het algemeen niet geslaagd in het achterhalen van echte antwoorden, maar hebben de filmmakers Armando wel succesvol gedemystificeerd en daarmee iets menselijker gemaakt.



Tekst: Annelieke Vleugel 



meer artikelen