Jurjen Enzing (30): bevrijder filmscène met opgesloten Stan Laurel

geplaatst op 31-01-2018

Een jonge archivaris van het Fries Film Archief ontwaarde begin vorig jaar een verloren gewaande scène uit een bulk historisch filmmateriaal. Hij verwachtte eigenlijk dat er Friese paarden of Elfstedenschaatsers op zijn projectietafel zouden verschijnen. In plaats daarvan doemde Stan Laurel op in een boevenpak, als een geest uit een lang bewaarde stoffige fles. Door de connectie met het komische duo Laurel en Hardy, ofwel ‘de dikke en de dunne’, was het vinden van deze scène uit de film Detained (1924) niet bepaald een magere vangst. Het Fries Film Archief kreeg als instituut in één klap veel internationale media-aandacht. Welk gezicht schuilt er achter deze vondst? 

Zelfverzekerd komt Jurjen Enzing aanlopen uit de kubusachtige gangen van Tresoar, het Fries Historisch Centrum in Leeuwarden waarin ook het filmarchief huist. Netjes, in casual overhemd gekleed, maakt hij een frisse en hippe indruk. Niet direct wat je zou verwachten in een geschiedkundig archief, dat in eerste instantie een wat stoffige associatie oproept. Breed lachend geeft hij een ferme handdruk. Lopend door de gangen van het archief steekt hij direct van wal over het hele mediacircus rondom het gevonden fragment. Vooral de vermeldingen in het NOS Journaal en de aandacht van BBC veroorzaakten nogal wat heisa in de afgelopen weken. Naast dat de lang verloren beschouwde filmscène van grote financiële waarde kan zijn - het behoort immers toe aan een van de solo films van de beroemde Stan Laurel - laat deze situatie ook een heel andere waarde zien, volgens Jurjen. Het onderstreept namelijk het belang van de provinciale archieven en bewijst dat er interessante dingen kunnen liggen op plekken waar je het niet zou verwachten. Niet alleen de belangrijke, bekende archieven zoals het EYE Film Instituut in Amsterdam zijn daardoor de moeite waard om te behouden. Ook de kleinere doen ertoe, waaronder het Fries Film Archief. Wie weet wat er in de toekomst nog meer komt bovendrijven? Daar wordt een archivaris als hij in ieder geval enthousiast van.  
 
Jurjen noemt zichzelf geen echte Fries. Hij groeide op in Wolvega, dat als groot dorp grenzend aan de Overijsselse grens meer als een gemixte gemeente wordt gezien. Friezen zijn wat geografie betreft misschien heel precies, toch is het moeilijk een vinger te leggen op wat de Friese mentaliteit precies inhoudt, net als bij het begrip ‘Nederlandse identiteit’. Friezen staan bekend als een trots volk, dat voor een buitenstaander als een enigszins gesloten gemeenschap aan kan doen. Zou dit ook het geval zijn voor de Friese filmwereld die zich, zoals bij het Noordelijk Film Festival, nadrukkelijk als Noordelijk profileert? Jurjen vindt van niet. Wel ervaart hij de Friese filmwereld als een klein, hecht, maar succesvol netwerk, vooral gericht op provinciale content. Dit is mede te danken aan dat veel regionale filmhuizen, festivals en het archief ondergebracht zijn in één provinciale organisatie, en daardoor sterk met elkaar verbonden.


 
Na zijn Master Film- en Televisiewetenschap in Utrecht, was het voor Jurjen een logische stap aan de slag te gaan in Friesland. Zelf ziet hij die keuze als een persoonlijke vuist tegen de leegloop die veel Nederlandse randprovincies kennen. Waar anderen kansen zien in de randstad, ziet hij kansen in het Noorden, juist omdat anderen vaak andersom redeneren. Dat blijkt een slimme zet, te zien aan de verzameling betaalde functies bij meerdere Noord Nederlandse filmfestivals die op zijn cv prijken.
 
Na zijn studie, volgde hij verschillende trainingen van experts om met oud filmmateriaal om te gaan en ging aan de slag als archivaris. Toen een subsidie en dus de kans zich aandiende de 35 millimeter nitraat collectie - die al jaren lag te verstoffen - te digitaliseren, heeft hij het project direct naar zich toe getrokken. Het meeste materiaal is afkomstig van bronnen zoals de Elfstedenvereniging en van particulieren, die het laten beheren door het archief vanwege de specialistische expertise. Zo ook de scène uit de betreffende Laurel film, die jaren geleden via een eigenaar van een fotospeciaalzaak in Leeuwarden was aangekocht. Toch bleef nog lange tijd onduidelijk wat de collectie betreft inhoud allemaal bevatte. Pas jaren later kwam er geld vrij om de juiste apparatuur aan te schaffen en het materiaal te kunnen bekijken.
 
Jurjen krijgt nog elke keer een nostalgische kick wanneer hij het materiaal door zijn vingers laat glijden en het beeld op de oude projectietafels voorbij ziet ratelen. Onvoorstelbaar dat sommige mensen, die later zijn opgegroeid dan hijzelf, niet echt een idee en gevoel meer hebben van wat filmstock is. Op het moment van zijn grote ontdekking, komen dezelfde kriebels naar boven. Hij herkent Stan Laurel meteen en is zich ook bewust van de afwezigheid van Oliver Hardy. Bij verder onderzoek stuit hij op het boek ‘Stan without Ollie’ uit 2012 van James L. Neibaur en Ted Okuda, twee Laurel en Hardy specialisten, waarin de solo films van Laurel rijkelijk beschreven worden. Jurjen leest daar over een scène waarin Laurels personage wordt opgehangen en op komische wijze ontsnapt. Als hij vervolgens te weten komt dat er nooit meer wat van deze scène is vernomen sinds bijna alle kopieën in de jaren 30 zijn ingekort, maakt een triomfantelijk gevoel zich van hem meester.


 
Bij de vraag wat nu de stand van zaken is voor de film aarzelt hij niet. Hij daalt vliegensvlug de trappen af, op zoek naar het goudroestige filmblik waarin hij het tere nitraat materiaal heeft gevonden. Het zit sindsdien veilig weggestopt in een blauw plastic filmblik, dat beter bestand is tegen vocht en beschadigingen. Het originele blik? Weg ermee! Er is ook een kopie naar Lobster Films in Parijs gegaan, een specialist en verzamelaar op het gebied van Laurel en Hardy. Het origineel blijf voorlopig nog even in handen van het Fries Archief. Niet op een roodfluwelen kussentje of in een vitrine, maar gewoon tussen al het andere provinciale materiaal. Want in dit archief is immers elk materiaal van grote culturele waarde, ongeacht zijn hoofdrolspelers, leeftijd of drager.
 
Omdat Leeuwarden dit jaar culturele hoofdstad is van Europa, is de complete film al te bewonderen op diverse Friese evenementen, zoals de Sneker Filmwinter. Ook is de film op reis geweest buiten de provincie, zoals afgelopen maand bij het Silent Movie Festival in Eindhoven. En wie het Fries geadopteerde pareltje vanuit zijn luie stoel wil bewonderen, kan hier terecht.  

Tekst: Annelieke Vleugel



meer artikelen