Oorlog als ideaal en oorlog als fout

geplaatst op 03-05-2019

In de bioscoop vliegen de oorlogsfilms je al weken om de oren en zijn films als Schindler´s List en Zwartboek vaste prik op tv. Je weet gewoon: 4 Mei staat weer voor de deur. Gek genoeg zijn dit bijna allemaal entertainmentfilms die eigenlijk weinig te maken hebben met herdenken. Ze laten eerder een eigen geromantiseerde versie op de werkelijkheid zien. Waarom blijven dit soort films dan toch zo aantrekkelijk bij makers en bij het grote publiek? Volgens Gawie Keyser, filmjournalist van o.a. de Groene Amsterdammer en Brainwash radio (HUMAN), vertellen deze films juist hele interessante dingen over onszelf. 
 

Als filmjournalist en criticus heeft Gawie Keyser al heel wat oorlogsfilms bekeken en besproken. Ook maakt hij regelmatig de link tussen (oorlog)films en literatuur in de maandelijkse talkshow Cinema Literair van de Openbare Bibliotheek Amsterdam. Wat oorlogsfilms betreft betwijfelt hij of film het beste medium is om oorlog in zijn geheel goed te verbeelden, vanwege de rauwheid en complexiteit die erbij komt kijken. Woorden komen dan soms sneller in de buurt. Toch kan je er niet omheen dat de oorlogsfilm een hot item blijft. Denk aan de recente restauratie van Schindler’s List, de net verschenen The Aftermath over de Duitse slachtoffers net na de Tweede Wereldoorlog, en natuurlijk de nieuwe documentaire They Shall Not Grow Old, waarvoor Peter Jackson archiefmateriaal van soldaten uit de Eerste Wereldoorlog inkleurde. Volgens Keyser is de blijvende populariteit van het genre volkomen logisch. ‘We kijken maar wat graag naar oorlogsellende, omdat de mens via verhalen zijn eigen nare, ervaringen verwerkt.´ Zo´n persoonlijke nare ervaring kan van alles zijn. Groot of klein, het maakt niet uit. De emoties die bij dit soort ervaringen loskomen kunnen namelijk erg lijken op de emoties die om de hoek komen kijken in oorlogssituaties. Op deze manier kan iedereen zich met dit soort verhalen identificeren. Oorlogsfilms kunnen daardoor gezien worden als een verhaalvorm, die met eigenzinnige middelen het proces van traumaverwerking versterkt.

Waarom worden er films over genocide en oorlog gemaakt?
‘Als je ervanuit gaat dat de meeste films over trauma gaan, heeft een maker met het genre van de oorlogsfilm de meest makkelijke manier te pakken om een zware traumatische ervaring te verbeelden. In een romantische komedie kan een personage natuurlijk ook indirect met een trauma te maken hebben. Maar dit genre heeft het manco dat zo’n trauma nooit de boventoon mag voeren. Bij een oorlogsfilm mag dit natuurlijk wel. Daarom heeft het genre van de oorlogsfilm veel meer krachtige mogelijkheden in huis, zoals bijvoorbeeld het inzetten van geweld en onrecht.
Een oorlogsfilm verbeeldt dan ook één van de grootste taboes die je kan bedenken. Je ziet namelijk dat er mensen doodgaan, en dan nog wel op de meest gruwelijke manieren. Als je hier nog verder op doorgaat kan je zelfs de connectie maken tussen horrorfilms en oorlogsfilms. Ik heb me altijd afgevraagd bij horrorfilms: waarom willen mensen dat zo graag zien? De reden hiervoor is simpelweg dat het nooit saai is, volgens mij. Het gaat niet over een liefdeskoppel dat samen rondloopt in Parijs. Nee, het is oprecht spannend. Hoe slecht een horrorfilm (of oorlogsfilm) ook is, het is gewoon nooit saai!’

Denk je ook dat oorlogsfilms een bepaalde functie hebben in onze samenleving?
‘Ja, het is nogal cliché om te zeggen dat deze films altijd een functie voor de samenleving hebben en op catharsis wijzen. Maar ik denk oprecht dat ze de samenleving een gezamenlijke manier kunnen bieden om met angsten om te gaan. Toch ben ik wel een klein beetje voorzichtig met dat soort uitspraken. Er zijn natuurlijk altijd uitzonderingen op de regel. Maar toch, als je kijkt naar films van vlak na de oorlog, bijvoorbeeld rondom de Vietnam problematiek, zit er een kern van waarheid in. Met die films verwerkten mensen namelijk collectief hun trauma. Dat was misschien initieel helemaal niet de bedoeling van de makers, maar dit was wel degelijk het effect bij het publiek.’

Geloof je ook dat oorlogsfilms kunnen functioneren als een soort anti-oorlogspropaganda? 
‘Ik denk dat eigenlijk alle oorlogsfilms anti-oorlog zijn. Er zijn gelukkig maar heel weinig films waarbij oorlog als iets goeds wordt beschouwd. Toch zijn hierop twee uitzonderingen. De eerste: een film als Apocalypse Now. Hoewel dit duidelijk een anti-oorlogsfilm is omdat het niet goed afloopt, zitten er scènes in dat je denkt: als ik een jonge soldaat zou zijn, dan zou ik hetzelfde doen. Het is zelfs zo heldhaftig en sentimenteel in beeld gebracht dat ik haast zelf zo´n soldaat zou willen zijn! Denk maar aan die bekende helikopterscène met de Walkure van Wagner, die je helemaal meesleept. Dat is een pure vorm van verheerlijking van geweld. Ook het personage van kolonel Kurtz, gespeeld door dé grote Marlon Brandon, is op deze manier gevaarlijk. Wat wel mooi aan hem is, is dat zijn personage iets problematiseert in ons hoofd. Namelijk het idee van de mens als gewelddadig dier aan de ene kant, en aan de andere kant de mens als rationeel wezen, die oorlog juist zou afwijzen. De film gaat eigenlijk over deze constante innerlijke strijd. Oorlog als ideaal en tegelijkertijd oorlog als fout.
Er is ook nog een tweede vorm van films die juist oorlog verheerlijken, namelijk blockbusters. Ik herinner me nog goed dat ik een paar geleden een stuk heb geschreven over Independence Day 2. Dat was een echte propagandafilm. Het kernidee van de film is dat je als jonge man je leven moet geven voor je vaderland, met dat gegeven als hoogste goed. Alsof je een reclamespotje voor het leger en de Amerikaanse overheid zit te kijken! Er doen veel verhalen de ronde dat er deals worden gemaakt tussen Hollywood producenten en defensie over de inhoud van deze films. Zo ontstaan er vaak slechte films waarbij er een soort halfbakken, geforceerde anti-oorlogsboodschap is ingebouwd.’


Apocalypse Now. Beeld: Zoetrope Studios.

Is de functie van oorlogsfilms als traumaverwerkingsmechanisme voor de jongere generatie ook veranderd, omdat zij geen oorlog meer hebben meegemaakt?
Nee, ik denk het niet. Er is nog altijd direct en indirect oorlog aanwezig in onze wereld, dus ook in films. Kijk alleen al de oorlogsbeelden die via het nieuws ons leven binnensijpelen. In relatief nieuwe films als The Hurtlocker of Zero Dark Thirty, die over actuele oorlogssituaties gaan, zie je dit terugkomen. En ook deze films dienen een soort collectieve trauma verwerking, ondanks dat ze ook vooral op het politieke aspect lijken te focussen. In grote lijnen wordt er eigenlijk nog steeds hetzelfde verhaal verteld als in de oorlogsfilms die bijvoorbeeld over de Tweede Wereldoorlog gaan.
Film werkt altijd als traumaverwerking, daar kunnen we nou eenmaal niets aan doen. Het zit in onze natuur om te willen weten hoe het leven in elkaar zit, en we gebruiken film om dit te onderzoeken. Dit is waarschijnlijk enorm van toepassing op de jongere generatie, die vaak nieuwsgierig is naar oorlog. Juist omdat zij dit niet kennen. Als gevolg van dit soort gezonde nieuwsgierigheid, worstelt ook de jongere kijker met vragen als: wat kan ik hier zelf aan doen? Waar zit de oplossingen voor deze gruwelijke problemen?’

Bieden oorlogsfilms dan ook echt oplossingen voor dit soort grote vraagstukken?
Ja, dat denk ik absoluut! Maar er is wel een ‘maar’. Zo werd het bij het zien van veel Vietnamfilms voor veel mensen duidelijk dat je als land en als mens nooit weer in zo’n situatie terecht wilt komen. Nu, jaren later, zit Amerika toch weer in soortgelijke oorlogssituaties. Kortom: ik blijf sceptisch over de mogelijkheden die film in zich heeft. Of film ook echt in staat is om verandering bij mensen te bewerkstelligen is niet zeker te zeggen. Misschien is het zo dat dat de mens niet echt leert van film, maar dat film wel de mogelijkheid biedt om tot bepaalde inzichten te komen. Het biedt in de eerste plaats troost en catharsis, naar mijn mening. Nogmaals: de mens is een gewelddadig, instinctief dier maar tegelijkertijd ook relationeel. We kunnen alleen hopen dat hij alle aangereikte kennis op de juiste manier inzet.’
 

Tekst: Annelieke Vleugel 
Beeld: Warner Bros Studios
 



meer artikelen